Tanzimat Fermanı'nın ilanı

Ferman metni üç başlık sayar: (1) tebaaya can, ırz ve mal bakımından tam güvenlik veren teminatlar; (2) verginin tarh ve tahsilinde düzenli bir usul; (3) asker alımı ve hizmet süresi için yine düzenli bir usul. Metnin kendi teşhisi serttir: Osmanlı'nın ilk devirlerinde şeriat hükümlerine ve devletin kanunlarına daima uyulduğu, bu sayede devletin güçlendiği; ancak yüz elli yıldır çeşitli sebeplerle kanunlara uyulmaz olduğu ve gücün zaafa, refahın yoksulluğa döndüğü yazılıdır. "Bir devlet kanunlarına uymayı bıraktığında bütün istikrarını yitirir" cümlesi fermanın kendi gerekçesidir. Getirilen somut hükümler: sanık hakkında dava aleni görülecek, soruşturma ve inceleme yapılacak; usulüne uygun bir hüküm verilmedikçe hiç kimse gizli veya açık, zehirle ya da başka bir cezayla öldürülemeyecek. Kimsenin ırzına dokunulamayacak. Herkes malına serbestçe tasarruf edecek; bir suçlunun masum mirasçıları haklarından yoksun bırakılmayacak ve suçlunun malları müsadere edilmeyecek. Vergi, herkesin serveti ve gücü ölçüsünde belirlenecek, fazlası istenemeyecek; iltizam usulü, bir yerin idaresini tek bir kişinin keyfine bırakması gerekçesiyle eleştirilir. Askerlik süresi dört ya da beş yıla indirilecek, her yörenin vereceği asker miktarı kanunla belirlenecek. Rüşvet — metnin "devletin gerilemesinin başlıca sebeplerinden" saydığı — için ağır bir kanun çıkarılacak; bir ceza kanunu yazılacak. Fermanın kendisini bağlayan hükmü de vardır: padişah, bu düzenlemelere aykırı hiçbir şey yapmayacağına dair, Hırka-i Şerif odasında bütün ulema ve devlet büyüklerinin huzurunda Allah adına yemin edeceğini, ardından onlara da yemin ettireceğini bildirir. İhlal eden kim olursa olsun — rütbesine ve itibarına bakılmaksızın — suçunun karşılığı cezayı görecektir. Ferman İstanbul'da ve ülkenin her yerinde yayımlanacak, ayrıca İstanbul'daki dost devlet elçilerine resmen bildirilecektir. Kaynak sınırı: bu kayıt fermanın metnine dayanır; metnin ne ölçüde uygulandığı ayrı bir olgudur ve ayrı kayıtlarda ele alınır. Burada kullanılan metin, dönemin resmî Fransızca çevirisinin Engelhardt'ın 1882 tarihli eserinin ekinde yayımlanmış hâlidir; Osmanlıca aslıyla karşılaştırma yapılmamıştır.