Malazgirt Savaşı

Olayın en yakın tanığı, seferde imparatorun maiyetinde bulunan Mikhail Attaleiates'tir. Kendi anlatısında bir noktada "bizzat orada bulunduğum halde" diyerek imparatorun tedbirsizliğini onaylamadığını yazar; savaş sonrasında haberi Trabzon'da işittiğini ve deniz yoluyla döndüğünü kaydeder. Attaleiates'e göre Romanos, Malazgirt kalesini önce kuşattı: ordugâhını kurdurdu, surları bizzat dolaşarak mancınık ve koçbaşı yerleştirilecek yerleri araştırdı; koçbaşları bin arabadan az olmayan bir kafileyle taşınıyordu. Ermeni piyadeleri dış suru güneş batarken ele geçirdi, kale halkı teslim şartlarını görüşmek üzere elçi gönderdi. Savaşın sonucu için Bizans kaynağının verdiği tablo, sonraki popüler anlatıdan farklıdır: Attaleiates'e göre sultan ile imparator arasında belirlenen günlerde antlaşma yapıldı, barış şartları bağlandı, çocukları üzerinden akrabalık kuruldu ve sultan Romanos'u kucaklayarak, şeref alayı eşliğinde kendi ülkesine uğurladı. İmparatorun asıl âkıbeti düşman elinde değil kendi tarafında gerçekleşti. Attaleiates, Romanos'un kendi hemşehrilerince yakalanıp bir kaleye kapatıldığını, bu işten anlamayan birine gözlerinin oydurulduğunu — demirin üç kez gözlerine batırıldığını — ve birkaç gün sonra 1071 Ekim'inde öldüğünü ayrıntısıyla yazar. Eski imparatoriçe Eudokia'nın isteğiyle Prote (Kınalıada) adasında, kendi yaptırdığı manastıra gömüldü. Tarihçi, bütün bunlara rağmen Romanos'un ağzından tek bir küfür ya da alçaltıcı söz çıkmadığını da kaydeder. Kaynak sınırı: bu anlatı Bizans tarafının kalemindendir ve Attaleiates'in kendi siyasi konumu vardır. Selçuklu tarafının kaydı ayrı kaynaklardan alınmalıdır; bu kayıt onlarla beslendiğinde güncellenecektir.