Ağustos 732K'ai-yüan 20, 7. ayKesinOrhun vadisi, Moğolistan

Kül Tigin Yazıtı'nın dikilmesi

Kül Tigin'in anıt mezarı ve iki dilli yazıtı, Çince kitabenin verdiği tarihe göre K'ai-yüan devrinin 20. yılının 7. ayında — Ağustos 732 — dikildi.

Göktürk ve Uygur çağı Siyaset ve Devlet Kültür, Sanat ve Din Hayatı

Tarihleme

Çince kitabenin verdiği tarih K'ai-yüan devrinin 20. yılının 7. ayıdır; Fin nesri bunu Ağustos 732 olarak karşılar. Gün bilinmediği için ay hassasiyetinde kaydedilmiştir.

Ne oldu

Anıtın batı yüzü Çince, doğu yüzü Türk runik alfabesiyle yazılmıştır. 1890 Fin ekspedisyonunun yayımladığı çözümlemeye göre Çince kitabe 400 kelimeyi biraz aşar; öteki yüzlerde yaklaşık 1400 kelime vardır. Nesri hazırlayanlar bu oransızlığa dayanarak iki metnin birbirinin doğrudan çevirisi olmadığı sonucuna varır: aynı anıt, iki dilde iki ayrı anlatı taşır. Çin kaynağı, anıt mezarın Çin sarayının emriyle Kül Tigin'in anısına yaptırıldığını kaydeder; Devéria batı yüzündeki yazının Çin kökenli olduğunu belirtir. Aynı kayıt, kardeşi Bilge Kağan'ın (Çin kaynaklarında Me-ki-lien) bu anıtı görünce derinden etkilendiğini ve Ağustos 732'de hâlâ hayatta olduğunu gösterir. Kül Tigin'in ölümü Çin tarihinde 731'e konur; anıt ertesi yıl dikilmiştir. Doğu yüzü, tepesindeki boy ya da hanedan damgasıyla ana yüz sayılır. İkinci anıt — Bilge Kağan yazıtı — 734 tarihlidir ve birinci anıtın içeriğinin büyük bölümünü değişikliklerle yineler. Kaynak sınırı: bu kayıttaki tarihleme Çince kitabeye ve Çin hanedan tarihine dayanır. Runik yüzün kendisi kağanın kendi anlatısıdır ve resmî bir metindir; Çince yüz ise Tang sarayının dilinden konuşur. İkisi de taraftır.

Kaynaklar

A · Birincil resmî
Kül Tigin Yazıtı (Orhun Yazıtları)
Göktürk Kağanlığı · dikiliş 732; Orhun vadisi, Moğolistan
A · Birincil resmî
Bilge Kağan Yazıtı (Orhun Yazıtları)
Göktürk Kağanlığı · dikiliş 735; Orhun vadisi, Moğolistan
B · Birincil dolaylı
Inscriptions de l'Orkhon, recueillies par l'expédition finnoise 1890 — A. Heikel, G. Devéria, G. von der Gabelentz, O. Donner
Société Finno-Ougrienne, Helsingfors · 1892-01-01 · Çince kitabe çözümlemesi bölümü
D'après l'inscription chinoise, le premier monument a été érigé en 732 à la mémoire du prince de Toukiou Kiuet-tek-lek. — "Çince kitabeye göre birinci anıt, Toukiou prensi Kül Tigin'in anısına 732'de dikilmiştir."
Kaynak

Yorumlar

Aşağıdakiler olgu değil, sahiplerine ait okumalardır.

Akademik literatür
Anıtın Çince ve Türkçe yüzleri birbirinin çevirisi değildir; kelime hacimlerindeki büyük fark, iki metnin ayrı ayrı kaleme alındığını gösterir.
— Otto Donner ve nesri hazırlayan Fin heyeti, "Inscriptions de l'Orkhon" (Helsingfors 1892), s. 9 (Inscriptions de l'Orkhon, recueillies par l'expédition finnoise 1890 — A. Heikel, G. Devéria, G. von der Gabelentz, O. Donner)